3.3
Akademik Liderlik: Sessiz Katmanın Gücü
Önceki değerlendirmede, üniversitenin kamusal temsiline dair soruları rektörlük makamı ve sayısal metrikler üzerinden tartışmıştım. Akademik liderlik ise yalnızca en üst düzeyde alınan kararlarla sınırlı değildir. Bu bölüm, görünürlüğü düşük ama etkisi derin olan fakülte ve bölüm düzeyindeki yöneticilere, dekanlara ve bölüm başkanlarına odaklanıyor; akademik hayatın sürdürülebilirliği açısından bu “sessiz katman”ın temsil gücünü ve sorumluluğunu ele alıyorum.
Akademik liderlik yalnızca yönetsel bir görev değil; aynı zamanda temsil, etik sorumluluk ve kurumsal belleğin taşıyıcılığıdır. Bu nedenle, üniversitelerin en alt düzey yönetsel birimlerinden başlayarak, akademik yaşamın sürdürülebilirliği açısından kritik öneme sahip olan fakülte ve bölüm düzeyindeki liderliğe odaklanıyorum. Rektörlük kadar görünür olmayan ama üniversitenin iç dokusunu belirleyen bu “sessiz katman”ın nasıl bir temsil gücüne sahip olduğunu; uzmanlık, güvenilirlik ve etik ilkelere bağlılık çerçevesinde tartışmaya çalıştım.
Akademik nitelik yalnızca bireysel başarı ölçütleriyle sınırlı değil elbette; esasen bu niteliğin kurumun tüm katmanlarına nasıl yansıdığıyla ilgili. Üniversitelerde temsil sorumluluğu taşıyan akademik liderlik pozisyonları—rektör, dekan ve bölüm başkanları gibi 1—, akademik niteliğin hem taşıyıcısı hem de dönüştürücüsüdür. Bu nedenle akademik yaşamın sürdürülebilirliği, yalnızca rektörlük makamının vizyonuna değil; fakülte ve bölüm düzeyindeki liderlik uygulamalarına da bağlıdır. Unvanların ve makamların geçiciliği düşünüldüğünde, akademik liderlerin asıl kalıcılığı, meslektaşlarıyla ve öğrencileriyle kurdukları ilişkiler ve ortaya koydukları değerde yatar.
Rektörler üniversitenin genel vizyonunu belirlerken, dekanlar ve bölüm başkanları bu vizyonun uygulamaya dönüşmesinde önemli sorumluluklar taşır ve belirleyici bir işlev görür. Dekanlar, fakültelerin akademik ve yönetsel bütünlüğünden sorumlu orta kademe liderlerdir. Eğitim, araştırma ve toplumsal katkı faaliyetlerini eşgüdüm içinde yürüterek bu alanlar arasındaki dengeyi gözetir; aynı zamanda rektörlükle bölümler arasında çift yönlü bir temsil köprüsü kurarlar.
Bölüm başkanları ise sessiz temsilin yükünü taşırlar, üniversitenin en doğrudan etki alanında yer alan liderlerdir. Bölümlerindeki öğretim üyeleriyle yakın temas içinde oldukları için hem akademik ortamın hassasiyetlerini hem de kurumsal dinamikleri yakından izleyebilirler. Bu nedenle bölüm başkanlığı yalnızca idari bir görev değil, aynı zamanda etik temsilin, teamül bilgisinin ve akademik dayanışmanın sürdürülebilirliği açısından kritik bir pozisyondur. Öğretim üyelerinin haklarını gözeten, genç akademisyenleri destekleyen, kurumsal bellekle bağ kurabilen bölüm başkanları, üniversitenin tabandan yukarıya doğru sağlıklı biçimde işlemesine katkı sağlar.
Okuduğum ilginç bir değerlendirmede, bir dekan kendisini “yarı haham, yarı pratisyen hekim” olarak tanımlar; gelen her akademisyenin farklı bir beklentiyle, çoğu zaman da yönetsel karmaşalarla geldiğinden bahseder. Bu benzetme, bölüm başkanlığı gibi daha az görünür ama duygusal emek yükü yüksek pozisyonların aslında akademik liderlik açısından nasıl bir temsil kriziyle karşı karşıya kaldığını da ortaya koyuyor. Her ne kadar bu tanım doğrudan dekanlık görevine atıf yapsa da, üniversitelerde özellikle bölüm başkanlığı gibi daha alt düzey yönetim rollerinde görev alanların da benzer bir yükü —daha az yetkiyle ama benzer beklentilerle— taşıdığı düşünüldüğünde, bu benzetme çok daha kapsayıcı bir eleştiri olarak okunabilir.
Bugünün üniversitelerinde temel mücadele, niteliğin nasıl yükseltileceğidir. Yayın ve atıf sayıları ile performans tabloları akademik başarıyı ölçmekte sıkça kullanılsa da, bir liderin temsil gücünü, etik duruşunu ve kurumsal hafızaya katkısını açıklamada çoğu zaman yetersizdir. Nitelik; çıktılar kadar, değer üretme kapasitesi, düşünsel derinlik, meslektaşlar arası saygınlık, kurumsal sürekliliğe duyulan özen ve geleceğe yönelik vizyonla birlikte değerlendirilmelidir. Bu çerçevede, yalnızca rektör değil; dekan ve bölüm başkanları da etik sorumluluk taşıyan kamusal temsilcilerdir. Kurumsal belleği koruyan, etik ilkeleri savunan, akademik özerkliği gözeten bu yöneticiler, nicelikle ölçülemeyen ama üniversitenin geleceğini belirleyen temel dayanaklardır.
Türkiye’de giderek yerleşik hale gelen bir anlayış, üniversitelerde atama kültürünün kanıksanmasıdır. Oysa akademik liderlik rolleri, etik değerler etrafında şekillenmeli ve bu rolleri üstlenenlerin yönetsel bağımsızlığa sahip olması sağlanmalıdır. Aksi hâlde ilkelerden yoksun, yönü yalnızca yukarıdan belirlenen bir yönetim tarzı ortaya çıkar. Bu durum, üniversite içi yaşamın sadakat ilişkileri üzerinden şekillenmesine ve kararların yukarıdan aşağıya doğru dikte edilmesine yol açar. Türkiye akademisinde bu tablo artık yaygın ve tanıdık bir gerçekliğe dönüşmüş durumda.
Böylesi bir yapı, yalnızca yukarıdan inen bir yönetim değil, aynı zamanda tabanda meşruiyeti sorgulanan bir temsil krizini de beraberinde getirir. Bu nedenle her düzeyde liyakat, etik duruş ve güçlü bir akademik geçmiş kadar, akademik kültüre duyulan sadakat de temel bir değer olarak öne çıkmalıdır. Ancak bu sadakat, kişilere ya da koltuklara değil; üniversitenin ortak aklına, tarihine ve evrensel akademik ilkelere yönelik olmalıdır.
Bugün bu sistem değiştirilemeyecekse bile, içine liyakati, etik sorumluluğu ve kurumsal belleğe bağlılığı mutlaka yerleştirmeliyiz. Zira kültür, her şeyi unuttuğumuzda geriye kalan her şeydi; bu nedenle akademik kültür yalnızca bireysel başarılarla değil, akademinin ve kurumun ortak hafızasına duyulan sadakatle yaşatılır. Fakülte ve bölüm düzeyindeki akademik liderlikler, bu belleği diri tutan son halkalardır. Bu bağlamda, yönetici atamalarında araştırma kültürüne hâkimiyeti yansıtan asgari düzeyde akademik birikim ve etik duyarlılık, yalnızca bireysel yeterlilik açısından değil; her şeyi unutsak bile geriye kalan kültürel değerlerin silikleşmemesi ve üniversitenin ortak geleceğinin korunması açısından da vazgeçilmez ölçütler olmalıdır.
Böyle bir anlayış sayesinde akademide demokrasiyi, liyakati ve kurumsal belleği yalnızca hatırlamakla kalmaz; hasar görmüş kültürel değerleri dayanışmayla yeniden canlandırabilir, hatırlamanın kendisini bile yeniden inşa edebiliriz. Eşitler arasından sorumluluk aldığının bilincinde olan; akademik kültüre, kurum belleğine ve araştırma disiplinine hâkim rektörler, dekanlar ve bölüm başkanları, sadakatten çok yapıcı bir iradeyle akademik hayatı özgürlükleri göz ardı etmeksizin üniversitenin tüm bileşenleri için diri tutabilir. Bu yaklaşım, belki de demokratik yollarla işleyen yönetici seçimlerinin ve akademik özgürlüklerin yeniden filizlenebilmesi için gerekli zeminin tamamen ortadan kalkmasını engelleyecek bir direnç mekanizması; hatta gelecek için bir tür entelektüel sigorta işlevi görebilir.
Aksi hâlde ne olur? Sanırım bu sorunun yanıtı, bu satırları okuyan herkesin zihninde benzer şekilde yankılanıyordur.
Unutmayalım: Üniversiteler yalnızca kamunun en üst düzey bilgi üreten kurumları değil; aynı zamanda ait oldukları toplumların ahlaki hafızasıdırlar da. Bunu tekrar tekrar hatırlamakta fayda var.
Burada geçen “akademik liderlik” ifadesiyle, üniversite yönetim yapısı içinde yer alan rektörler, dekanlar ve bölüm başkanları kastedilmektedir. Rektör, üniversitenin genel vizyonunu ve stratejik yönelimini belirleyen en üst düzey yöneticidir; kurum dışı yüksek temsil yetkisine sahiptir. Dekan, fakültenin akademik ve yönetsel bütünlüğünden sorumludur; hem fakülteyi temsil eder hem de fakülte ile rektörlük arasında köprü işlevi görür. Bölüm başkanı ise üniversitenin akademik üretim ve günlük işleyişinin en doğrudan yürütüldüğü düzeyde yer alır; öğretim üyeleriyle yakın temas içinde, hem temsil edici hem de dengeleyici bir rol üstlenir.↩︎